Najciekawsze w oświadczeniu minister zdrowia nie są pieniądze [OPINIA]

Dobrze, że te wyjaśnienia padły, choć szkoda, że nie znalazły się od razu w treści oświadczenia. Dzięki nim można przejść od emocji wokół jednej kwoty do znacznie ważniejszej rozmowy. Nie o tym, ile zarabiają osoby pełniące funkcje publiczne, ale o tym, jak państwo powinno zapobiegać konfliktom interesów.

Oświadczenie majątkowe ma uruchamiać pytania

Niezależnie od tego, że ekscytujemy się, jakie to samochody i ile mieszkań ma poseł czy minister, oświadczenia majątkowe mają umożliwiać obywatelom ocenę, czy osoba pełniąca funkcję publiczną znajduje się w sytuacji mogącej wpływać na jej bezstronność. Dopiero złożone na skutek presji mediów wyjaśnienia minister zdrowia pozwalają zadać właściwe pytania. Czy wcześniejsze relacje zawodowe mają znaczenie dla pełnionej funkcji? Czy istnieją okoliczności wymagające dodatkowych zabezpieczeń? Czy w konkretnych sprawach potrzebne będzie wyłączenie się z podejmowania decyzji?

To właśnie największa wartość oświadczeń majątkowych. Stworzenie możliwości identyfikowania sytuacji, które mogą prowadzić do konfliktu interesów, zanim, jak w tym przypadku, przerodzą się w kryzys zaufania.

Kolejne 57 tys. zł dla minister zdrowia. Szpitalna spółka ciągle jej płaci, także w 2026 roku

Konflikt interesów to nie jest zarzut

W polskiej debacie publicznej konflikt interesów wciąż traktowany jest jak zarzut. Tymczasem opisuje on sytuację, a nie ocenę człowieka.

Wcześniejsze zatrudnienie, działalność ekspercka, zasiadanie w organach spółek czy dodatkowe źródła dochodów mogą tworzyć okoliczności wymagające większej przejrzystości albo wyłączenia się z podejmowania określonych decyzji. Takie pytania warto zadawać każdemu ministrowi niezależnie od tego, czy wcześniej kierował szpitalem, firmą technologiczną czy przedsiębiorstwem energetycznym. Celem jest ochrona zaufania do państwa, a nie podważanie uczciwości konkretnej osoby.

Właśnie dlatego wyjaśnienia minister zdrowia są mocno spóźnioną, ale paradoksalnie dobrą wiadomością. Pokazują, że jawność działa wtedy, gdy prowadzi do ujawnienia kontekstu, a nie tylko samych liczb.

Kwoty bez kontekstu niewiele znaczą

Sprawa minister zdrowia pokazuje zatem również ograniczenia polskich oświadczeń majątkowych.

Formularze bardzo dokładnie pokazują kwoty, ale znacznie słabiej opisują relacje, z których wynikają dochody. Obywatele widzą liczby, jednak trudno ocenić charakter wcześniejszych lub równoległych zobowiązań i ich znaczenie dla pełnionej funkcji.

Dom na męża i 725 tysięcy dochodu. Najpierw milczenie, później nerwowe tłumaczenia minister zdrowia

Dlatego niemal każda publikacja oświadczeń wygląda podobnie. Najpierw uwagę przyciąga wysoka kwota. Potem pojawiają się mniej lub bardziej uzasadnione spekulacje. Następnie zainteresowana osoba przedstawia pogłębione wyjaśnienia. Tym samym transparentność staje się ćwiczeniem z komunikacji kryzysowej, choć powinna wynikać z dobrze zaprojektowanych przepisów.

Jednocześnie ta historia pokazuje siłę jawności. Gdyby oświadczenie nie było publiczne, pytania nigdy by nie padły. To właśnie dzięki nim opinia publiczna może lepiej poznać wcześniejsze aktywności zawodowe minister zdrowia i ocenić, czy rodzą one ryzyko konfliktu interesów.

Reforma odkładana przez kolejne rządy

Od prawie 20 lat zajmuję się przejrzystością życia publicznego. Zmieniają się rządy, nazwiska i wysokość ujawnianych kwot. Niezmienne pozostaje to, że po kilku dniach dyskusji o pieniądzach znika rozmowa o reformie systemu.

To szczególnie zaskakuje dziś, gdy obecna większość parlamentarna wielokrotnie podkreślała, że odbudowa zaufania do państwa i wyższe standardy życia publicznego będą jednymi z fundamentów zmiany po 2023 r. Trudno o lepszy moment, by przełożyć te deklaracje na rozwiązania instytucjonalne.

Afera wokół oświadczenia majątkowego minister zdrowia. Fala komentarzy

Ale to problem nie tylko ostatnich lat. Polska od ponad dwóch dekad nie potrafi stworzyć kompleksowych zasad zarządzania konfliktem interesów. Kolejne rządy zapowiadały wyższe standardy życia publicznego. Obecny również obiecywał reformę systemu oświadczeń majątkowych i nawet podobno taki projekt powstał, ale nie ujrzał jeszcze światła dziennego. Nadal brakuje spójnych zasad ujawniania konfliktów interesów, zarządzania nimi i skutecznego nadzoru.

To jeden z nielicznych obszarów, w których odpowiedzialność rozkłada się wyjątkowo równo. Rządziły już niemal wszystkie najważniejsze ugrupowania polityczne. Każde zapowiadało większą transparentność. Żadne nie doprowadziło tej reformy do końca.

Od lat przypomina o tym GRECO, działająca przy Radzie Europy grupa państw przeciwko korupcji. Podobne rekomendacje przedstawiają OECD i Komisja Europejska. Polska od dawna wie, co należy zrobić. Nie brakuje wiedzy ani dobrych praktyk. Brakuje politycznej decyzji. A o nią trudno, bo dla polityków oznacza samoregulację i nałożenie na siebie ograniczeń.

Transparentność ma budować zaufanie

Współczesne państwo mierzy się przede wszystkim z siecią zawodowych, eksperckich i finansowych powiązań. Sprawa Szpitala Południowego pokazuje to jak w soczewce. Widzimy też, że sama publikacja oświadczeń majątkowych nie wystarcza.

Ministra zdrowia o aferze: wszczęliśmy postępowania właściwie i szybko. Uwag od premiera nie było

Transparentność jest narzędziem, a nie celem samym w sobie. Ma wzmacniać bezstronność osób pełniących funkcje publiczne, ograniczać ryzyko konfliktów interesów i budować rozliczalność władzy. Dobrze zaprojektowany system chroni obywateli przed nadużyciami, ale także osoby sprawujące władzę przed podejrzeniami opartymi wyłącznie na domysłach.

Pierwszym krokiem mogłaby być kompleksowa ustawa o oświadczeniach majątkowych i unikaniu konfliktu interesów. Powinna określać zasady ujawniania dodatkowych aktywności zawodowych, reguły wyłączania się z podejmowania decyzji, okresy karencji oraz niezależny nadzór nad przestrzeganiem tych standardów. Takie rozwiązania od lat funkcjonują w wielu państwach demokratycznych. W Polsce istnieje co najmniej kilkanaście ustaw regulujących ten obszar fragmentarycznie, a miejscami nawet sprzecznie.

Dopóki przejrzystość będzie sprowadzać się przede wszystkim do publikowania pełnych niedopowiedzeń formularzy o stanie majątkowym, każda podobna historia zakończy się tak samo. Kilka dni emocji wokół liczb, seria wyjaśnień i szybkie przejście do następnego tematu. Tymczasem państwo potrzebuje pilnie systemu, który pozwala identyfikować, ujawniać i skutecznie zarządzać konfliktami interesów. Dopiero wtedy jawność stanie się jednym z fundamentów zaufania do instytucji publicznych. No chyba że politykom jednak jest przyjemnie, gdy obserwują spadki zaufania do nich i do instytucji, którymi kierują. Ale takich polityków chyba jednak my, wyborcy, nie chcemy.

PREMIUM Zapisz się na newsletter!

Newsy, wywiady, śledztwa i reportaże w Twojej skrzynce co tydzień – zawsze za darmo.

Zapisz mnie